فهمیرا

چیستی علم: درآمدی بر مکاتب علم­ شناسی فلسفی

عنوان اصلی:

What is this thing called science? , an assessment of the nature and status of science and its methods

نویسنده: آلن اف. چالمرز1 (Alan Chalmers)

مترجم: سعید زیباکلام

چاپ اول: 1378، چاپ چهارم: تابستان 1382، این کتاب در سال 1374 توسط انتشارات علمی و فرهنگی منتشر گردیده است.

ناشر: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه­ها (سمت)

این کتاب برای دانش­جویان رشته­ ی فلسفه در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد به عنوان یکی از منابع اصلی درس «فلسفه­ ی علم» به ارزش 4 واحد تدوین شده است و دکتر سعید زیباکلام عمده­ ترین هدف از ترجمه­ ی این کتاب را برداشتن گامی بسیار کوچک در جهت تسهیل آموزش فلسفه­ ی علم برای دانش­جویان دانش­گاه ­ها و طلاب حوزه ­ها با توجه به فقدان بسیار فاحش منابع اعم از اصلی و فرعی در این زمینه ­ها بیان داشته و از نقش عمده ­ی سه معیار ذیل در انتخاب کتاب جهت ترجمه یاد می­ کند:

1) نو بودن مکاتب علم­ شناسی فلسفی مطرح شده

2) سادگی سبک و شیوه­ ی نگارش

3) اختصار کتاب

در عین حال، نویسنده­ ی کتاب هدف از تألیف کتاب را طرح ساده، روشن و ابتدایی نظرگاه­ های نوین درباره ­ی ماهیت علم عنوان می­ کند و تذکر می­ دهد این کتاب برای کسانی که خواهان غور جدی در این حوزه از معرفت باشند، جانشین منابع اصلی نخواهد شد. چالمرز که خود را مدیون کارل پاپر2، آثار، درس­ها و سمینارهایش و هم­چنین ایمره لاکاتوش3 می­ داند، در مقدمه ­ی کتاب با بیان ارج ­گذاری به علم در عصر جدید، کتاب را تلاشی برای پاسخ دادن به سؤالاتی از قبیل «ویژگی­ های علم چیست؟» و «روش علمی چیست؟» برمی­شمرد. وی می­ نویسد: «این­که بسیاری از حوزه ­های مطالعاتی را حامیانشان «علم» می­ خوانند از این رو است که تلویحاً فهمانده شود که روش­ های مورد استفاده به همان اندازه وثیق و به همان میزان ثمربخش است که علم با سابقه ­ای هم­چون فیزیک. ...کسانی که خود را در این قبیل رشته­ ها [علم خطابه، علم جنگل­داری، علم لبنیات، ...] «دانش­مند» می ­خوانند اغلب خود را پیرو روش تجربی در فیزیک می­ دانند. برای آن­ها این روش تجربی شامل جمع ­آوری واقعیات به وسیله­ ی مشاهده و آزمایش دقیق، و سپس استنتاج قوانین و نظریه ­ها از آن واقعیات به مدد نوعی شیوه ­ی منطقی است.»

نویسنده ­ی کتاب، این تلقی از علم را غلط دانسته، آن را در فصول آغازین رد می­ کند و ابراز می ­دارد: «اصولاً هیچ روشی که بتواند صدق و یا صدق احتمالی نظریه ­های علمی را ثابت کند وجود ندارد... یکی از پیامد­های درک این نکته [...] کنار گذاشتن این فکر است که علم یک فعالیت عقلانی است که مطابق روش یا روش ­های خاصی عمل می­ کند.» وی می­ کوشد تبیینی ارائه دهد که نه انفسی­ گرایانه باشد و نه فردگرایانه4.

در فصول اولیه­ ی کتاب، از فصل یک تا شش، دو تبیین از علم یعنی استقراگرایی و ابطال ­گرایی تشریح و نقد می­ شود. در فصل هفتم، ابطال ­گرایی پیش­رفته­ ی ایمره لاکاتوش تشریح می ­گردد. فصل هشتم با معرفی آرای تامس کوهن5 و پارادایم6های فراگیر او هم­راه است. در فصل نهم، نگرش نسبی ­گرایی مطرح و میزان نسبی­ گرایی مواضع کوهن و اجتناب لاکاتوش از آن بررسی می ­شود. در فصل دهم، نگرش آفاقی ­گرایی7 ترسیم شده است. در فصل یازده تبیین چالمرز از تغییر نظریه­ ها در فیزیک ارائه گشته و در فصل دوازده، زمینه برای ایجاد توافق با موضع فایرابند8 علیه روش و بهره ­ای که از آن می ­برد فراهم می آید. به این مسأله که تا چه میزان می­ توانیم نظریه­ هایمان را توصیف «صادق» چگونه بودن «واقعی» جهان بدانیم در فصل 13پرداخته شده است و فصل 14 با خطابه ­ای سیاسی پیرامون مقصود و غایت اصلی کتاب پایان می ­یابد.

در واقع چالمرز در فصل پایانی نظریه ­اش را راجع به علم با عنوان «واقع­ گرایی غیر واصف»9 بیان می ­دارد. وی در این فصل، در آن­چه خطابه ­ای سیاسی می ­نامد، در پرداختش به این سؤال که «منظور از تألیف این کتاب چیست؟» چنین می­ آورد: «... همان­گونه که من پذیرفته­ ام [...] فلسفه یا روش­ شناسی علم هیچ کمکی به دانش­مندان نمی ­کند... معتقدم که مهم­ترین نقش یا کارکرد پژوهش من مبارزه با چیزی است که ایدئولوژی علم نامیده شده، بدان­ گونه که در جامعه­ ی ما مطرح است. این ایدئولوژی متضمن به ­کارگیری مفهوم شبهه­ ناک علم و به همان اندازه، مفهوم شبهه ­آمیز حقیقت یا صدق است که اغلب هم ­نشین آن است و معمولاً از آن در دفاع از مواضع محافظه­ کارانه سود برده می ­شود.»

پی ­نوشت­ ها:

1) آلن چالمرز در سال 1939 در شهر بریستول انگلستان متولد و در 1961 در رشته ­ی فیزیک فارغ التحصیل شد. وی پس از گذراندن دوره ­ی کارشناسی ارشد در دانش­گاه منچستر، دو سال به تدریس فیزیک و تاریخ علم مشغول شد و سپس به تحصیل در دوره ­ی دکترای رشته ­ی فلسفه­ ی علم در دانش­گاه لندن پرداخت و در سال 1971 فارغ ­التحصیل شد. وی دانش­یار تاریخ و فلسفه­ ی علم در دانش­گاه سیدنی استرالیا است. چالمرز علاوه بر این کتاب، بیش از 40 مقاله­ ی تحقیقی در مجلات تخصصی بین المللی انتشار داده است. کتاب دیگر وی «چگونگی ساختن علم» در سال 1990 منتشر شده است.

2) Karl Popper

3) Imre Lakatos

4) فردگرایی: individualism

5) Thomas Kuhn

6) Paradigm

7) Objectivism

8) P.K.Feyerabend

9) Unrepresentative